مشکلات پردازش حسی معمولاً در دوران خردسالی کودک خود را نشان میدهد. والدین ممکن است متوجه این موارد شوند:
- حساسیت غیرعادی به صداهای بلند، نور زیاد، کفشهایی که به نظرشان تنگ میآید و لباسهایی که پوستشان را اذیت میکند
- عدم تعادل و ناهماهنگی در حرکت و مشکل در بالا رفتن از پلهها
- مشکل در کارهای ظریف دست مانند مداد دست گرفتن یا بستن دکمه لباس
کودکان با این مشکلات چه رفتاری نشان میدهند؟
این کودکان اغلب رفتارهای بسیار شدیدی از خود بروز میدهند، مانند:
- جیغ و فریاد وقتی صورتشان خیس میشود
- قشرق و کجخلقی هنگام پوشیدن لباس
- تحمل درد بسیار کم یا بسیار زیاد
- دویدن و برخورد عمدی به دیوارها و حتی دیگران
- بردن چیزهای غیرخوراکی مانند سنگ و گچ به دهان
این رفتارهای غیرمعمول میتوانند نشاندهنده مشکل در پردازش اطلاعات حسی باشند. یعنی مغز کودک در سازماندهی اطلاعاتی که از حواس مختلف دریافت میکند (بینایی، شنوایی، لامسه و…) مشکل دارد. این سردرگمی حسی میتواند برای کودک بسیار آزاردهنده باشد و به رفتارهای نامتعارف منجر شود.
رابطه این مشکلات با سایر شرایط
امروزه مشکلات پردازش حسی به عنوان یکی از علائم اوتیسم شناخته میشوند، چون بیشتر کودکان اوتیستیک با چالشهای حسی هم روبرو هستند.
اما این نکته را به خاطر داشته باشید:
بسیاری از کودکانی که مشکلات پردازش حسی دارند، اوتیسم ندارند. این مشکلات میتوانند در کودکان مبتلا به بیشفعالی، وسواس و دیگر تاخیرهای رشدی هم دیده شوند. حتی ممکن است کودکی هیچ مشکل دیگری نداشته باشد و فقط با مسائل حسی درگیر باشد.
شناخت این تفاوتها به شما کمک میکند تا ارزیابی و حمایت درستی برای فرزندتان دریافت کنید.
مشکلات پردازش حسی در کودکان چیست؟
این مشکلات معمولاً در سالهای نخستین زندگی کودک (دوره نوپایی) خود را نشان میدهد. والدین ممکن است متوجه این موارد شوند:
- حساسیت غیرعادی به صدا، نور، کفشهایی که به نظر کودک بیش از حد تنگ میآیند و لباسهایی که پوستش را میآزارد
- نداشتن تعادل و مشکل در بالا و پایین رفتن از پلهها
- مشکل در انجام کارهای ظریف مانند در دست گرفتن مداد یا بستن دکمههای لباس
نشانههای رایج این مشکلات چیست؟
کودکانی که با این چالش روبرو هستند، اغلب رفتارهای بسیار شدیدی از خود نشان میدهند، از جمله:
- جیغ زدن وقتی صورتشان خیس میشود
- بروز قشقرق و کجخلقی هنگام پوشاندن لباس به آنان
- آستانه درد بسیار پایین یا بسیار بالا داشتن
- دویدن و عمداً به دیوارها و حتی افراد برخورد کردن
- گذاشتن چیزهای غیرخوراکی مانند سنگ و گچ در دهان
این رفتارهای غیرمعمول ممکن است نشاندهنده مشکل در پردازش حسی باشد - یعنی مشکل در یکپارچهسازی اطلاعاتی که از حواس مختلف دریافت میشود. این وضعیت میتواند برای کودک طاقتفرسا باشد و به رفتارهای گیجکننده منجر شود.
ارتباط این مشکلات با سایر شرایط
امروزه مشکلات پردازش حسی به عنوان یکی از نشانههای اوتیسم در نظر گرفته میشوند، زیرا بیشتر کودکان و بزرگسالان در طیف اوتیسم، چالشهای حسی قابل توجهی نیز دارند.
با این حال، توجه به این نکته بسیار مهم است:
بسیاری از کودکانی که مشکلات پردازش حسی دارند، در طیف اوتیسم قرار ندارند. این مشکلات میتوانند در کودکان مبتلا به اختلال کمتوجهی-بیشفعالی، وسواس فکری-عملی و سایر تأخیرهای رشدی نیز دیده شوند - یا حتی ممکن است کودک هیچ تشخیص دیگری نداشته باشد و تنها با چالشهای پردازش حسی درگیر باشد.
نوسانات شدید خلقی و کجخلقیها
آنچه معمولاً ابتدا توجه والدین را جلب میکند، رفتارهای غیرعادی و تغییرات ناگهانی و شدید در خلق و خوی کودک است، رفتارهایی که در بهترین حالت عجیب و در بدترین حالت بسیار ناراحتکننده هستند. این حالت اغلب یک واکنش اغراقآمیز به یک تغییر در محیط اطراف است؛ یک تغییر شدید و غیرقابل توضیح در رفتار کودک.
- مثال: یک کودک کلاس اولی ممکن است در یک محیط آرام و در کنار یک بزرگسال خونسرد، کاملاً طبیعی رفتار کند. اما اگر همین کودک را به یک فروشگاه شلوغ ببرید که پر از محرکهای بصری و صوتی است، ممکن دچار یک کجخلقی شدید شود - حادثهای که هم برای کودک و هم برای والدین بسیار ترسناک است.
یک مادر که پسرش با چالشهای حسی دستوپنجه نرم میکند، توضیح میدهد:
«قشقرق به پا کردن این بچهها آنقدر شدید، طولانی و غیرقابل توقف است که امکان ندارد بتوانید آن را نادیده بگیرید.»
واکنش “نزاع یا گریز”
یک پاسخ دیگر به احساس سرریز حسی، گریز است. اگر کودکی در زمین بازی یا پارکینگ ناگهان شروع به دویدن کند و هیچ توجهی به خطرات اطراف نداشته باشد، این یک علامت هشداردهنده بزرگ است. ممکن است او در حال فرار از چیزی باشد که برایش ناراحتکننده است (چیزی که شاید برای ما دیگران آشکار نباشد) یا به سمت محیط یا حسی میرود که به او آرامش میدهد.
همچنین برخی کودکان هنگام سرریز حسی ممکن است پرخاشگر شوند. این در واقع یک واکنش “وحشت” عصبی به احساسات عادی روزمرهای است که بقیه ما حتی به آن توجهی نمیکنیم.
جذب شدن به آب
برخی از کودکان به سمت آب جذب میشوند - متأسفانه گاهی با نتایج مرگبار. یک نظریه این است که به دلیل مشکلات حسی، آب حسی را ارائه میدهد که آنها شدیداً به دنبال آن هستند. یک متخصص میگوید:
«خودتنظیمی این کودکان چندان قوی نیست، بنابراین ایمنی در درجه دوم اهمیت قرار میگیرد و نیاز آنها به دریافت آن حس آرامشبخش بودن در آب، اولویت پیدا میکند.»
دو حالت کلی
کودکان، نوجوانان و بزرگسالان با چالشهای حسی، معمولاً یکی از این دو حالت را تجربه میکنند:
- حساسیت بیش از حد: یعنی تحمل کمی در برابر محرکها دارند (مثلاً از صداهای معمول هم رنج میبرند).
- حساسیت کمتر از حد: یعنی تحمل بسیار بالایی دارند و به دنبال محرکهای شدید هستند (مثلاً ممکن است متوجه درد یا گرما و سرمای شدید نشوند).
درک این حالتها میتواند به شما در ارائه حمایت مناسب و ایجاد یک محیط امن برای فرزندتان کمک کند.
مشکلات پردازش حسی چیست؟
مشکلات پردازش حسی اولین بار توسط خانم دکتر ایان آیرس، کاردرمانگر، شناسایی شد. ایشان در دهه ۱۹۷۰ این ایده را مطرح کردند که مغز برخی افراد نمیتواند کاری را که برای اکثر مردم عادی است، انجام دهد: پردازش تمام اطلاعاتی که از طریق هفت حس (نه فقط پنج حس سنتی) دریافت میشود تا تصویری واضح از آنچه که در درون و بیرون بدن اتفاق میافتد، ارائه دهد.
علاوه بر لامسه، شنوایی، چشایی، بویایی و بینایی، دکتر آیرس دو حس “درونی” را نیز اضافه کرد:
- حس آگاهی از بدن (حس موقعیت مفاصل و عضلات): که به ما میگوید بدنمان در رابطه با سایر اجسام کجاست و چگونه حرکت کند.
- حس حرکت و تعادل: که مربوط به سیستم تعادلی در گوش داخلی است.
هنگامی که مغز نتواند تمام این اطلاعات را که به طور همزمان وارد میشوند، یکپارچه و پردازش کند، وضعیتی به وجود میآید که یکی از متخصصان آن را اینگونه توصیف میکند:
«مثل این است که یک ترافیک مغزی رخ داده باشد؛ با سیگنالهای متضادی که به سرعت از همه جهات میآیند و شما نمیدانید چگونه باید آنها را تفسیر کنید.»
این دو حس درونی چگونه عمل میکنند؟
کودکان با حساسیت کمتر از حد (کمحساس):
- در رابطه با حس آگاهی از بدن: دائماً به دنبال دریافت حس هستند. آنها عاشق پریدن، برخورد کردن و فعالیتهایی با فشار عمیق (مثل در آغوش گرفتن محکم) هستند.
- در رابطه با حس حرکت و تعادل: دائماً در حرکت هستند. به حرکات تند، چرخشی و شدید علاقه دارند و دوست دارند آنها را به هوا پرتاب کنند یا روی مبلمان و ترامپولین بپرند.
کودکان با حساسیت بیش از حد (پرحساس):
- در رابطه با حس آگاهی از بدن: در درک موقعیت بدن خود در رابطه با اشیاء دیگر مشکل دارند، بنابراین ممکن است به چیزها برخورد کنند و بیدست و پا به نظر برسند. همچنین در تنظیم قدرت خود مشکل دارند و ممکن است هنگام پاک کردن کاغذ آن را پاره کنند یا اشیا را محکم به زمین بکوبند.
- در رابطه با حس حرکت و تعادل: ممکن است از فعالیتهایی که نیاز به تعادل دارند (مانند بالا رفتن از وسایل بازی، دوچرخه سواری یا ایستادن روی یک پا) بترسند. آنها نیز ممکن است بیدست و پا به نظر برسند.
این مشکلات چگونه تفسیر میشوند؟
مشکلات پردازش حسی میتوانند به اشتباه تفسیر شوند:
- اگر کودک نسبت به برخی حسها حساسیت بیشازحد دارد، ممکن است او را “سختپسند” یا “حساس” بنامند.
- اگر به دلیل فشار حسی به طور ناگهانی فرار کند، ممکن است برچسب “تکانشگر” بخورد.
- اگر به دلیل مشکل در آگاهی از بدن و برنامهریزی حرکتی، در اجرای حرکات مشکل دارد، ممکن است “دست و پا چلفتی” خطاب شود.
- و به دلیل اینکه به واسطه مسائل حسی اش حواسش پرت میشود، ممکن است در برخی زمینهها تاخیر رشدی داشته باشد و “کمسالتر از سنش” به نظر برسد.
شناسایی این مشکلات میتواند برای بسیاری از والدین که مدتها در تلاش برای درک رفتارهای به ظاهر غیرقابل توضیح فرزندشان بودهاند، یک آرامش بزرگ باشد. یک مادر میگوید:
«وقتی این مسائل را برای والدینی که فرزندشان این چالشها را دارد توضیح میدهم، واکنش معمول آنان این است: “وای! دقیقاً همینطور است!” آنان ماهها یا حتی سالها بود که سعی داشتند “آن” را شناسایی کنند. احساس آرامشی که پس از دانستن علت به دست میآورند، فوقالعاده است.»