آموزش ارتباط کارکردی (FCT) برای کودکان اتیسم
مروری کوتاه
کودکان در طیف اتیسم اغلب در اینکه دیگران متوجه شوند چه میخواهند یا چه نیازی دارند، با دشواری روبهرو هستند. آموزش ارتباط کارکردی (Functional Communication Training) یا به اختصار FCT روشی است که به کودکان دارای اتیسم کمک میکند مهارتهای ارتباطی را یاد بگیرند. این روش به آنها کمک میکند خواستهها و نیازهایشان را به شکلی بیان کنند که برای دیگران هم قابلفهمتر باشد.
در FCT به کودکان یاد داده میشود برای چیزهایی که میخواهند یا نیاز دارند از کلمه، اشاره یا تصویر استفاده کنند. معمولاً آموزش از چیزهایی شروع میشود که کودک واقعاً به آنها علاقه دارد؛ مثلاً یک اسباببازی یا خوراکی موردعلاقه. برای مثال اگر کودک خیلی به قطار اسباببازی علاقه داشته باشد، احتمالاً خیلی سریعتر یاد میگیرد که با یک اشاره یا علامت آن را درخواست کند.
وقتی کودک یاد بگیرد با استفاده از نشانهها یا تصاویر خواستهاش را به یک بزرگسال بگوید، بهتدریج میتوان درخواستهای بیشتری را به او آموزش داد. با گذشت زمان ممکن است کودک یاد بگیرد برای چیزهایی مثل غذا، اسباببازی، رفتن به دستشویی یا حتی استراحت کردن درخواست کند.
در ابتدای آموزش، درمانگر به کودک کمک میکند از یک نشانه یا تصویر برای رسیدن به چیزی که میخواهد استفاده کند. کمکم کودک یاد میگیرد که بهطور مستقل از همان نشانه یا تصویر برای بیان خواستههایش استفاده کند. بعضی از کودکان تعداد زیادی نشانه یاد میگیرند و برخی دیگر فقط چند مورد ضروری را.
FCT همچنین میتواند به کاهش رفتارهایی مثل قشقرق، پرخاشگری یا آسیب رساندن به خود کمک کند. در واقع وقتی کودکان چنین رفتارهایی نشان میدهند، معمولاً در حال تلاش برای گفتن چیزی هستند. ممکن است توجه بخواهند، یا یک اسباببازی یا خوراکی، یا شاید میخواهند از انجام کاری که دوست ندارند فرار کنند. گاهی هم کودک بهدلیل فشار و کلافگی زیاد چنین واکنشی نشان میدهد.
در روش FCT، درمانگر تلاش میکند بفهمد کودک از طریق رفتارش دقیقاً چه چیزی را میخواهد بیان کند. سپس به او راه سادهتر و مؤثرتری یاد میدهد تا بتواند خواستهها و نیازهایش را به دیگران منتقل کند.
محتوای اصلی
یکی از مهمترین اهداف در درمان کودکان در طیف اتیسم، کمک به آنها برای یادگیری مهارتهای ارتباطی است. وقتی کودکان مهارتهای زبانی معمول را بهخوبی رشد نمیدهند، ممکن است راه مؤثری برای بیان خواستهها و نیازهای خود نداشته باشند. در چنین شرایطی، برخی از آنها ممکن است برای رساندن پیامشان به دیگران به رفتارهایی مانند قشقرق، پرخاشگری یا حتی آسیب رساندن به خود روی بیاورند. این رفتارها نهتنها میتوانند آسیبزا باشند، بلکه اغلب اطرافیان هم دقیقاً متوجه نمیشوند کودک با این رفتارها چه چیزی را میخواهد بیان کند.
اینجاست که آموزش ارتباط کارکردی یا Functional Communication Training (FCT) وارد عمل میشود. در این روش به فرد یاد داده میشود که با استفاده از کلمات، اشارهها یا تصاویر اطلاعات موردنظر خود را منتقل کند تا به چیزی که میخواهد برسد.
به آن «کارکردی» گفته میشود چون هدف آن فقط نام بردن از اشیا نیست. برای مثال، صرفاً یاد گرفتن اینکه کلمه «قرمز» را به تصویر یک سیب نسبت دهد کافی نیست. در عوض، تمرکز بر این است که کودک یاد بگیرد با استفاده از کلمات یا نشانهها چیزی را درخواست کند؛ مثل غذا، اسباببازی، انجام یک فعالیت، رفتن به دستشویی یا حتی درخواست یک استراحت کوتاه. در FCT از تشویق و تقویت مثبت استفاده میشود تا کودکان زبان و ارتباط را یاد بگیرند و بتوانند با دیگران بهتر تعامل کنند و نیازهایشان را بیان کنند.
آموزش ارتباط کارکردی چگونه عمل میکند؟
«دکتر فرهنگ دوست»، گفتاردرمانگر که با بسیاری از کودکان دارای اتیسم کار کرده است، توضیح میدهد که در FCT ابتدا باید چیزی پیدا شود که کودک خیلی به آن علاقه دارد؛ مثلاً یک خوراکی محبوب، اسباببازی موردعلاقه یا فعالیتی که دوست دارد انجام دهد. همان چیز تبدیل میشود به پاداش طبیعی برای استفاده از نشانه یا تصویری که آن را نشان میدهد.
او میگوید: «مثلاً اگر کودکی عاشق لاکپشتهای نینجا یا قطار توماس باشد، یا مثلاً خیلی چیپس چیتوز دوست داشته باشد، ما همان وسیله یا خوراکی را انتخاب میکنیم و به کودک یک نشانه یا تصویر مربوط به آن را آموزش میدهیم.»
در ابتدا، کودک وارد مرحلهای میشود که به آن یادگیری بدون خطا گفته میشود. در این مرحله، درمانگر کودک را هدایت میکند تا از نشانه یا تصویر استفاده کند و به پاداش برسد. این فرآیند بارها تکرار میشود تا کودک کمکم بتواند با کمک کمتر درمانگر از همان نشانه استفاده کند.
به گفته دکتر فرهنگ دوست: «وقتی بهتدریج میزان راهنمایی درمانگر کمتر میشود، کودک در استفاده از این روش ارتباطی مستقلتر و مستقلتر میشود.»
وقتی کودک بتواند بهطور قابلاعتماد از کلمه، نشانه یا تصویر برای درخواست چیزی استفاده کند، مرحله بعدی تعمیم دادن مهارت است؛ یعنی کودک بتواند این مهارت را در موقعیتهای مختلف هم به کار ببرد.
مثلاً اگر کودکی در حال تماشای تلویزیون باشد و هوس چیپس کند، ممکن است از همان نشانهای که یاد گرفته استفاده کند تا چیپس بگیرد. این نوع استفادهی خودبهخودی از مهارت نیز باید تشویق شود. بعد از اینکه یک نشانه یا کلمه بهطور ثابت استفاده شد، میتوان نشانهها و درخواستهای جدید را بهتدریج اضافه کرد.
دکتر فرهنگ دوست توضیح میدهد: «وقتی کودک یاد میگیرد که نشانه یا تصویری که استفاده میکند باید توسط فرد دیگری دیده یا درک شود تا به چیزی که میخواهد برسد، آنوقت میتوانیم بهآرامی نشانهها یا تصاویر جدیدی را هم به او آموزش دهیم.»
اهداف آموزش ارتباط کارکردی
سرعت پیشرفت کودکان در FCT معمولاً به سطح تواناییهای شناختی و عملکردی آنها بستگی دارد. برخی کودکان که نیازهای پیچیدهتری دارند یا با مشکلات جدیتری در زبان روبهرو هستند، ممکن است برای یادگیری چند نشانه یا تصویر به تمرینهای بسیار زیادی نیاز داشته باشند.
در چنین مواردی ممکن است کودک فقط تعداد محدودی از نشانهها را یاد بگیرد، اما همانها هم بسیار مهم هستند؛ مثل درخواست غذا، رفتن به دستشویی یا چیزهای موردعلاقه. در مقابل، کودکانی که سطح عملکرد بالاتری دارند ممکن است حتی بتوانند به اندازه یا بیشتر از همسالان خود زبان یاد بگیرند.
برخی کودکان در نهایت میتوانند با کمک ابزارهای ارتباطی، جملههای کامل بسازند. برخی دیگر ممکن است فقط چند کلمهی ساده یاد بگیرند. در این موارد، متخصصان تلاش میکنند هدفهایی را انتخاب کنند که بیشترین فایده را برای کودک داشته باشد. نکته مهم این است که درمان همیشه بر اساس نیازها و تواناییهای خاص هر کودک تنظیم میشود.
معمولاً FCT بهصورت جلسات فردی با یک متخصص انجام میشود؛ مانند گفتاردرمانگر یا روانشناس رفتاری که در تحلیل رفتار کاربردی (ABA) آموزش دیده است. والدین نیز نقش بسیار مهمی دارند: آنها باید مهارتهایی را که کودک یاد گرفته در خانه تمرین کنند و در موقعیتهای مختلف از آنها استفاده کنند. اگر این آموزش در مدرسه انجام شود، معلمان هم باید به تمرین این مهارتها کمک کنند.
FCT و کاهش رفتارهای چالشبرانگیز
آموزش ارتباط کارکردی در دهه ۱۹۸۰ در ابتدا برای کاهش رفتارهای دشوار مرتبط با اتیسم مانند پرخاشگری یا آسیب رساندن به خود طراحی شد. ایدهی اصلی این بود که این رفتارها اغلب زمانی رخ میدهند که کودک نمیتواند نیازهایش را به شکل مؤثری بیان کند.
برای استفاده از FCT در کاهش این رفتارها، متخصصان ابتدا باید کارکرد یا هدف رفتار را بررسی کنند؛ چیزی که به آن «ارزیابی کارکردی رفتار» گفته میشود.
در این ارزیابی، رفتار کودک بهدقت مشاهده میشود. مثلاً اگر کودکی سرش را به دیوار میکوبد یا خودش را میزند، باید بررسی کرد:
- چه چیزی قبل از این رفتار اتفاق میافتد؟
- این رفتار در چه موقعیتهایی رخ میدهد؟
- در چه موقعیتهایی رخ نمیدهد؟
- در حضور چه کسانی بیشتر اتفاق میافتد؟
- بعد از این رفتار چه اتفاقی میافتد؟
اگر مشخص شود که دلیل این رفتارها ناتوانی کودک در بیان یک نیاز است، آموزش یک روش ارتباطی مؤثرتر میتواند آن رفتار را کاهش دهد یا حتی از بین ببرد.
جایگزین کردن آسیب به خود با ارتباط
همانند هر رفتار دیگری، آسیب رساندن به خود هم معمولاً هدفی دارد. این هدف اغلب یکی از موارد زیر است:
- جلب توجه
- رسیدن به یک وسیله یا فعالیت موردعلاقه
- فرار از انجام کاری که کودک دوست ندارد
- پاسخ دادن به یک نیاز حسی
اگر کودکی با کوبیدن سر یا زدن به صورتش بتواند توجه دیگران را جلب کند، چیزی که میخواهد را بگیرد، یا از یک موقعیت ناراحتکننده فرار کند، این رفتار ناخواسته ممکن است بهطور تصادفی تقویت شود.
FCT کمک میکند این الگوهای ناسالم شکسته شوند. وقتی کودک یاد بگیرد با یک کلمه، نشانه یا تصویر درخواست استراحت یا کمک کند و سریع به نتیجه برسد، احتمال بیشتری دارد از این روش مناسب استفاده کند، نه از رفتارهای آسیبزا.
هرچه زودتر، بهتر
آموزش ارتباط کارکردی میتواند در هر سنی، از دوران پیشدبستانی تا بزرگسالی استفاده شود. با این حال، متخصصان توصیه میکنند این آموزش هرچه زودتر شروع شود.
دکتر فرهنگ دوست میگوید: «آنچه درباره رشد زبان میدانیم این است که هرچه مداخله زودتر شروع شود، نتیجه بهتر خواهد بود. هرچه زودتر بتوانیم مهارتهای ارتباطی کودک را گسترش دهیم، آیندهی او هم بهتر خواهد بود.»
با این حال حتی در بزرگسالی هم میتواند بسیار مؤثر باشد. برخی بزرگسالانی که در کودکی چنین آموزشی دریافت نکردهاند، با FCT توانستهاند مهارتهای جدیدی یاد بگیرند. حتی اگر دایره واژگان آنها کوچک باشد، همان تعداد محدود کلمات هم میتواند تفاوت بزرگی در درک نیازها و خواستههایشان ایجاد کند.