مروری کوتاه
کودکان معمولاً بین ۵ تا ۶ سالگی تشخیص اتیسم میگیرند، اما اتیسم میتواند حتی از حدود ۱۲ ماهگی هم قابل تشخیص باشد. هرچند نخستین نشانههای اتیسم ممکن است از حدود ۶ ماهگی دیده شوند، این نشانهها گاهی خیلی ظریفاند و بهآسانی نادیده گرفته میشوند. با این حال، تشخیص هرچه زودتر، اهمیت زیادی دارد، چون به کودک کمک میکند در دورهای مهم از رشد، حمایتهای لازم را دریافت کند؛ دورهای که یادگیری مهارتهای پایه، بهویژه برای برقراری ارتباط، نقش بسیار مهمی دارد.
ویژگیهای اتیسم معمولاً در دو دسته اصلی دیده میشوند:
مشکل در ارتباط و تعامل اجتماعی و رفتارهای کلیشه ای و تکرارشونده. برای اینکه تشخیص اتیسم مطرح شود، کودک باید نشانههایی از هر دو گروه را نشان دهد.
نوزادان و کودکان نوپا حتی پیش از شروع حرف زدن هم مهارتهای ارتباطی را رشد میدهند. این مهارتها میتواند شامل اشاره کردن به چیزها، نشان دادن یا دادن اسباببازی به دیگران، و استفاده از حرکات دست و بدن برای ارتباط باشد. کودکان دارای اتیسم معمولاً این رفتارها را کمتر از همسالان خود نشان میدهند.
رفتارهای کلیشه ای و تکرارشونده میتوانند به شکل حرکتهای بدنی ظاهر شوند؛ مثل تکان دادن دستها یا چرخیدن به دور خود، که در افراد دارای اتیسم بیشتر از جمعیت عمومی دیده میشود. در کودکان نوپا، این رفتارها گاهی به شکل علاقهی شدید به یک موضوع خاص، مثل آب، دیده میشوند. نمونههای دیگر میتواند شامل در دست گرفتن اسباببازیها بدون بازی کردن با آنها، یا واکنش شدید به صداهای بلند و بعضی بافتها، مثل لباسهای زبر یا خشن باشد.
اگر فکر میکنید کودکتان ممکن است در طیف اتیسم باشد، مهم است که ارزیابی او توسط متخصصی انجام شود که در تشخیص اتیسم، بهویژه در کودکان کمسن، تجربه دارد. تشخیص زودهنگام میتواند به کودک کمک کند مهارتهای ارتباطی مهمی را یاد بگیرد؛ مهارتهایی که در ادامهی زندگی برای او بسیار ارزشمند خواهند بود.
اتیسم یک اختلال رشدی است که بر شیوهی یادگیری کودک برای برقراری ارتباط و تعامل با دنیای اطراف اثر میگذارد. بر اساس دادههای جدید، میانگین سن تشخیص اختلال طیف اتیسم (ASD) حدود ۵ تا ۶ سالگی است، با اینکه این اختلال میتواند حتی در کودکانی به کوچکی ۱۲ ماه هم تشخیص داده شود. شاید این سن خیلی کم به نظر برسد، اما اتیسم از همان سالهای ابتدایی زندگی آغاز میشود و فرد در تمام طول زندگی با آن همراه است. تشخیص زودهنگام این امکان را فراهم میکند که کودک در دورهی بسیار مهم رشد، یعنی پیش از ۵ سالگی، حمایتهای لازم را دریافت کند.
دکتر فرهنگ دوست، گفتاردرمانی که با کودکان دارای اتیسم کار میکند، میگوید برخی نشانههای اتیسم ممکن است از حدود ۶ ماهگی دیده شوند. او توضیح میدهد:
«البته این موضوع دربارهی همهی کودکان یکسان نیست. اما بهطور کلی، در بیشتر کودکان، نشانههای مرتبط با اتیسم بین ۶ ماهگی تا ۳ سالگی ظاهر میشوند.»
با این حال، نشانههای اتیسم در نوزادان و کودکان نوپا ممکن است بهراحتی از چشم دور بمانند؛ مگر اینکه بدانیم باید به چه چیزهایی توجه کنیم.
در هر سنی، نشانههای اتیسم معمولاً در دو گروه اصلی قرار میگیرند:
- دشواری در ارتباط و تعامل اجتماعی
- رفتارهای کلیشه ای و تکرارشونده
دکتر فرهنگ دوست میگوید حتی در کودکان خیلی کمسن هم میتوان دید که برخی مهارتهای معمول ارتباطی و اجتماعی بهخوبی شکل نگرفتهاند و در عوض، رفتارهای غیرمعمول یا تکراری دیده میشود. از آنجا که اتیسم در بعضی ویژگیها با اختلالات دیگر شباهت دارد، گاهی ممکن است دیر تشخیص داده شود یا با چیز دیگری اشتباه گرفته شود. اما کودکان دارای اتیسم معمولاً نشانههایی از هر دو گروه را نشان میدهند.
دشواریهای ارتباط و تعامل اجتماعی
وقتی پرهام برای معاینهی دو سالگی نزد پزشک برده شد، متخصص اطفال به مادرش، گفت که او تأخیر گفتار دارد و گفتاردرمانی را پیشنهاد کرد.
مادر پرهام میگوید: «اول جا خوردم. پرهام آن موقع هنوز خیلی اشاره نمیکرد، از حرکات بدن استفاده نمیکرد و حتی صداها و لحنهای مختلف هم کمتر از او میشنیدیم. ولی راستش آنقدر نگران نبودیم. احتمالاً چون اولین بچهمان بود و تجربهای نداشتیم.»
پدر و مادر پرهام، تنها والدینی نبودند که در مورد روند رشد کودکشان اینطور فکر میکردند. دکتر فرهنگ دوست میگوید: «خیلی وقتها والدین با مراحل رشد مهارتهای ارتباط اجتماعی آشنا نیستند.»
این نشانهها ممکن است ظریف باشند، اما همان پایههای اصلی ارتباط و زبان را میسازند. کودکان دارای اتیسم معمولاً این مهارتهای ارتباطیِ پیش از گفتار را نسبت به همسالان خود دیرتر و نامنظمتر رشد میدهند.
برای مثال، نوزادان دارای اتیسم ممکن است در تشخیص چهرهی مراقبان اصلی از غریبهها مشکل داشته باشند یا تماس چشمی کمتری برقرار کنند. اینها از نخستین نشانههای تفاوت در ارتباط اجتماعی هستند. اما پژوهشها نشان میدهند که استفادهی کمتر از اشاره و حرکات بدنی برای ارتباط یکی از نشانههای مهم و قابلتوجه اتیسم در نوزادان و کودکان خردسال است.
حرکات بدنی و اشارهها ارتباط نزدیکی با رشد گفتار و زبان دارند. کودک پیش از آنکه حرف زدن را یاد بگیرد، معمولاً با همین حرکات یاد میگیرد خواستهها و احساساتش را منتقل کند.
دکتر فرهنگ دوست میگوید: «تا حدود ۱۶ ماهگی، معمولاً انتظار داریم کودک حدود ۱۶ نوع ژست یا اشاره غیرکلامی برای برقراری ارتباط با دیگران نشان بدهد.»
نشانههای ارتباطی اتیسم در نوزادان و کودکان نوپا
پس والدین باید به چه چیزهایی توجه کنند؟
اشاره کردن
کودکان دارای اتیسم معمولاً کمتر از همسالان خود به چیزها اشاره میکنند؛ چه با کف دست باز و چه با انگشت اشاره. اشاره کردن یکی از راههای کودک برای گفتن این جمله است: «من اون رو میخوام.» بعضی از کودکان بهجای اشاره کردن، دست بزرگسال را میگیرند و به سمت چیزی که میخواهند میبرند تا خواستهشان را نشان دهند.
نشان دادن و دادن
گاهی کودک به چیزی اشاره میکند تا بگوید: «به این نگاه کن.» این کار مقدمهی یک مهارت بسیار مهم به نام توجه مشترک است؛ یعنی کودک میخواهد توجه خودش و فرد مقابل را روی یک چیز مشترک متمرکز کند. مثلاً:
- «اون سگه رو ببین!»
- «هواپیما رو نگاه کن!»
وقتی کودک چنین ارتباطی را آغاز میکند، در واقع کمکم یاد میگیرد که ارتباط فقط برای خواستن نیست، بلکه برای سهیم شدن در توجه و تجربه هم هست.
کودکان دارای اتیسم ممکن است به اشیا خیلی علاقهمند باشند، اما معمولاً آنها را کمتر به دیگران نشان میدهند یا کمتر چیزی را به کسی میدهند.
ترکیب حرکت و گفتار
کودکانی که کمی مهارت زبانی پیدا کردهاند، ممکن است همزمان از کلمه و حرکت استفاده کنند؛ مثلاً بگویند «بیشتر» و همزمان به لیوان آبمیوه اشاره کنند. این مهارت برای بسیاری از کودکان دارای اتیسم دشوارتر است.
رفتارهای کلیشه ای و تکرارشونده
رفتارهای کلیشه ای و تکرارشونده، الگوهایی از رفتار هستند که در افراد دارای اتیسم بیشتر از جمعیت عمومی دیده میشوند. این رفتارها میتوانند شامل مواردی مثل تکان دادن دستها، چرخیدن، یا قرار دادن بدن در حالتهای خاص باشند. این الگو های کلیشه ای ممکن است در شیوهی بازی با اسباببازیها، علایق خاص، یا واکنشهای متفاوت به محرکهای حسی دیده شوند. در کودکان دارای اتیسم، این رفتارها معمولاً شدت بیشتری دارند و بیشر و پایدارتر دیده میشوند.
دکتر فرهنگ دوست در این مورد می گوید:«سؤال این است که کودک به دلیل تمرکز شدید روی یک موضوع، چه چیزهایی را از دست میدهد؛ یعنی در حالی که دیگران به چیز دیگری توجه دارند، او روی چه چیزی بیش از حد متمرکز شده است؟»
خانم اشرفی میدانست که پرهام دوست دارد اسباببازیهایش را روی هم بچیند یا مرتب کنار هم قرار دهد. همچنین از حس فشردن خاک گلدان در دستش خوشش میآمد. اما وقتی وارد پیشدبستانی شد، این الگوهای رفتاری بیشتر به چشم آمدند و سازگار شدن برایش سختتر شد.
جامی میگوید:
«معلمها میگفتند کفشهایش را نمیپوشد. وقتی زمان نشستن گروهی بود، او در اتاق راه میرفت و کار دیگری میکرد.»
چارلی همچنین در رفتن از یک فعالیت به فعالیت دیگر مشکل داشت؛ موضوعی که در کودکان دارای اتیسم رایج است و میتواند با عوامل مختلفی، از جمله همین الگوهای رفتاری تکراری، مرتبط باشد.
دکتر فرهنگ دوست میگوید:
«در بعضی کودکان، رفتارهای تکراری همزمان با دشواریهای ارتباط اجتماعی دیده میشود. در بعضی دیگر، این نشانهها با فاصله ظاهر میشوند؛ مثلاً ۶ تا ۱۲ ماه بعد.»
او اضافه میکند:
«چالش اینجاست که بعضی رفتارهای تکراری در کودکان کمسن بهطور کلی شایعاند، چون دستگاه عصبی آنها هنوز در حال رشد است. مثلاً ممکن است وقتی هیجانزده میشوند، برای مدت کوتاهی دستهایشان را تکان دهند یا بدنشان را در حالت خاصی نگه دارند.»
اما در کودکانی که در طیف اتیسم هستند، این رفتارها معمولاً ادامهدار میشوند و به شکل یک الگوی ثابت دیده میشوند.
نشانههای رفتاری اتیسم در نوزادان و کودکان نوپا
بعضی از این الگوها ممکن است از همان سال اول زندگی ظاهر شوند.
نوع غیرمعمول ارتباط با اشیا
کودکان خیلی کمسن دارای اتیسم ممکن است بیشتر از آدمها به اشیا علاقه نشان دهند، یا از وسایل به شکلی استفاده کنند که کارکرد معمول آن نیست. برای مثال، ممکن است اسباببازی را فقط در دست نگه دارند، بدون آنکه واقعاً با آن بازی کنند.
دکتر فرهنگ دوست میگوید یکی دیگر از نشانهها این است که کودک به شکل غیرمعمولی به اشیا نگاه کند؛ مثلاً آنها را خیلی نزدیک چشمش بگیرد یا از گوشهی چشم به آنها نگاه کند.
علاقههای بسیار شدید و خاص
بعضی کودکان نوپای دارای اتیسم ممکن است علاقهای بسیار شدید و خاص به موضوعاتی مثل اعداد، حروف، شکلها یا آب پیدا کنند.
دکتر فرهنگ دوست توضیح میدهد:
«مثلاً علاقه به آب فقط این نیست که کودک دوست داشته باشد با آب بازی کند؛ ممکن است بخواهد بارها پایین رفتن آب در توالت را تماشا کند، یا به آب داخل ماشین لباسشویی خیره شود، یا با شنیدن صدای باز شدن شیر آب در آشپزخانه یا حمام، فوراً به آن سمت بدود.»
واکنشهای شدید به محرکهای حسی
بعضی از رفتارهای تکراری در واکنش به محرکهای حسی دیده میشوند. جامی فکر میکرد چارلی کفش نمیپوشد چون پوشیدن کفش باعث میشود دویدن و بالا رفتن برایش سختتر شود.
او میگوید:
«تقریباً از وقتی بیدار میشود تا وقتی میخوابد، مدام در حال حرکت است.»
نیاز شدید چارلی به حرکت کردن نوعی رفتار حسیجویانه است؛ همانطور که از فشار دادن خاک گلدان در دستش هم لذت میبرد. اما بعضی کودکان دیگر، حتی اگر به دنبال بعضی تجربههای حسی باشند، ممکن است از برخی محرکها هم دوری کنند. برای مثال ممکن است:
- گوشهایشان را بگیرند
- بعضی غذاها را نخورند
- از بعضی جنسها یا برچسب لباسها بدشان بیاید
جامی در ابتدا دربارهی پیگیری تشخیص اتیسم برای چارلی در این سن پایین تردید داشت. نیازها و رفتارهای او، هرچند برای دیگران غیرعادی به نظر میرسید، برای خودش کاملاً انسانی و قابلدرک بود. اما تشخیص زودهنگام و شروع حمایتهای لازم باعث شد چارلی به شبکهای از خدمات و پشتیبانیهایی دسترسی پیدا کند که به آنها نیاز داشت.
جامی میگوید:
«او هنوز یک بچهی کوچک است، اما بچهای بسیار باهوش است و من واقعاً به او افتخار میکنم. فقط میخواهم هر چیزی را که لازم دارد دریافت کند تا وقتی من کنارش نیستم، بتواند مستقلتر باشد.»