استیمینگ (خودتحریکی) در اوتیسم چیست و چگونه با آن برخورد کنیم؟

استیمینگ (Stimming) که مخفف “Self-Stimulatory Behavior” است، به حرکات یا صداهای تکراری گفته می‌شود که بسیاری از افراد دارای اتیسم برای تنظیم وضعیت حسی و عاطفی خود از آن استفاده می‌کنند.

هر کسی ممکن است نوعی «استیم» داشته باشد. مثلاً من وقتی با دوستی صحبت می‌کنم، با موهایم بازی می‌کنم. شاید شما وقتی عصبی یا بی‌حوصله هستید، ناخن‌هایتان را بجوید. ممکن است هنگام فکر کردن، با انگشت‌ها یا مداد روی میز ضرب بگیرید. بعضی‌ها هم حرکت‌های تکراری خاصی دارند که از دور قابل تشخیص است. ما همه احتمالاً کسی را دیده‌ایم که رفتاری تکراری دارد؛ مثلاً مدام انگشتانش را می‌شکند، یک جمله را بارها تکرار می‌کند، یا رفتاری انجام می‌دهد که از نظر اجتماعی پذیرفته‌شده نیست، مثل دست کردن در بینی یا گاز گرفتن خود.

استیم یعنی چه؟

واژه‌ی استیم کوتاه‌شده‌ی عبارت خودتحریکی یا خودتحریکی حسی است. این واژه بیشتر در ارتباط با اتیسم به کار می‌رود. بعضی متخصصان از واژه‌هایی مثل «حرکت‌های کلیشه‌ای» یا «رفتارهای تکراری» هم استفاده می‌کنند.

در راهنمای تشخیصی DSM-5، استیمینگ به عنوان بخشی از معیارهای تشخیص اختلال طیف اتیسم آمده است: حرکت‌های تکراری بدن، استفاده‌ی تکراری از اشیا، یا تکرار گفتار.

اما نکته‌ی مهم این است که این رفتارها وقتی اهمیت بالینی پیدا می‌کنند که در زندگی روزمره، یادگیری، ارتباط با دیگران یا عملکرد فرد اختلال ایجاد کنند. یعنی فرق بین استیمینگ معمولی و استیمینگ مرتبط با اتیسم این است که در اتیسم، این رفتار ممکن است آن‌قدر شدید یا مداوم باشد که روی زندگی روزانه اثر بگذارد.

سؤال اشتباه

بسیاری از والدین وقتی کودکشان شروع به استیمینگ می‌کند، اولین سؤالشان این است: «چطور این رفتار را متوقف کنم؟» اما این سؤال، سؤال درستی نیست.

اول اینکه تقریباً همه‌ی آدم‌ها نوعی رفتار خودآرام‌ساز یا تکراری دارند. دوم اینکه اگر یک نوع استیم متوقف شود، ممکن است با نوع دیگری جایگزین شود؛ حتی گاهی رفتاری که بعداً جای آن می‌آید، سخت‌تر یا نامناسب‌تر باشد. از همه مهم‌تر اینکه اگر هدف فقط حذف کامل استیمینگ باشد، ممکن است کودک بیشتر به درون خود فرو برود و فرصت ایجاد ارتباط و تعامل سالم کمتر شود.

سؤال بهتر این است: «چرا کودک من این رفتار را انجام می‌دهد؟» وقتی دلیل رفتار را بفهمیم، بهتر می‌توانیم کمک کنیم. استیمینگ ممکن است به چند دلیل رخ دهد:

1. ۱) تحریک بیش از حد: گاهی محیط برای کودک بیش از حد شلوغ، پرصدا یا آزاردهنده است. استیمینگ می‌تواند به او کمک کند محرک‌های اضافی را کمتر احساس کند.
2. ۲) تحریک کم: گاهی هم کودک به اندازه‌ی کافی ورودی حسی دریافت نمی‌کند و با استیمینگ سعی می‌کند حس بیشتری به بدنش بدهد.
3. ۳) کاهش درد: در بعضی موارد، رفتارهای تکراری مثل کوبیدن سر یا بدن ممکن است باعث کاهش احساس درد شوند. یک فرضیه این است که این رفتارها باعث ترشح موادی در بدن مثل بتا-اندورفین می‌شوند که می‌توانند احساس بی‌دردی یا حتی آرامش ایجاد کنند.
4. ۴) مدیریت احساسات: هم احساسات خوشایند و هم احساسات ناخوشایند می‌توانند باعث استیمینگ شوند. مثلاً کودک ممکن است از شدت شادی بپرد یا دست‌هایش را تکان دهد. از طرف دیگر، خشم، ناامیدی یا اضطراب هم ممکن است این رفتارها را شدیدتر کنند.
5. ۵) خودتنظیمی و آرام شدن: بعضی از استیم‌ها برای آرام کردن خود استفاده می‌شوند. مثلاً همان‌طور که بعضی نوزادان برای آرام شدن انگشت شست خود را می‌مکند، بعضی کودکان هم از حرکت یا رفتار خاصی برای آرام شدن استفاده می‌کنند. برای نمونه، بعضی کودکان وقتی محیط پر سر و صداست، گوش‌هایشان را می‌گیرند.

چه زمانی باید استیمینگ را کمتر کرد؟

استیمینگ همیشه بد نیست. در بسیاری از موارد، این رفتار راهی برای کنار آمدن با شرایط است. اما بعضی وقت‌ها لازم است شدت آن کمتر شود، مخصوصاً وقتی که:

1. با یادگیری تداخل پیدا می‌کند.
2. باعث مشکل در ارتباط با دیگران می‌شود.
3. در موقعیت‌های اجتماعی برای کودک مشکل ایجاد می‌کند.
4. به آسیب جسمی منجر می‌شود، مثل زدن به سر، گاز گرفتن خود یا زخمی کردن بدن.
5. نشانه‌ی یک مشکل پزشکی پنهان باشد، مثل عفونت گوش، درد مزمن، میگرن یا مشکلات بینایی که کودک نتواند آن را بیان کند.

چگونه می‌توان استیمینگ را کاهش داد؟

هدف اصلی نباید حذف کامل استیمینگ باشد، بلکه باید کمک کنیم کودک راه‌های ایمن‌تر و سازگارتر برای آرام شدن و تنظیم خود پیدا کند.

1. ۱) بررسی پزشکی انجام دهید: اول باید مطمئن شد که رفتار تکراری به دلیل یک مشکل جسمی نیست. مثلاً عفونت گوش، درد مزمن، میگرن یا حتی مشکلات چشمی ممکن است باعث بعضی رفتارها شوند.
2. ۲) محیط حسی و عاطفی را بهتر کنید: کم کردن صداهای آزاردهنده، نور شدید، شلوغی یا استرس محیط می‌تواند نیاز کودک به استیمینگ شدید را کمتر کند.
3. ۳) فعالیت بدنی را بیشتر کنید: ورزش و فعالیت بدنی شدید می‌تواند به کاهش استیمینگ کمک کند؛ احتمالاً چون ورزش هم مانند بعضی استیم‌ها باعث ترشح مواد آرام‌بخش در بدن می‌شود.
4. ۴) هنگام استیمینگ، ارتباط را قطع نکنید: بهتر است وقتی کودک استیم می‌کند، تعامل با او را کاملاً متوقف نکنیم. بعضی متخصصان پیشنهاد می‌کنند بدون فشار آوردن برای متوقف کردن رفتار، وارد فعالیت‌های نوبتی و تعاملی با کودک شویم تا کم‌کم ارتباط برای او جذاب‌تر شود.
5. ۵) از استیمینگ به عنوان بخشی از یادگیری استفاده کنید: گاهی می‌توان زمان کوتاهی برای استیمینگ در نظر گرفت و آن را به عنوان پاداشی بعد از بازی، تعامل یا انجام یک فعالیت استفاده کرد. این کار باعث می‌شود کودک احساس امنیت بیشتری کند و در عین حال تعامل او با دیگران بیشتر شود.
6. ۶) به استیم کودک بپیوندید: بعضی روش‌های درمانی پیشنهاد می‌کنند که برای شروع ارتباط، بزرگسال وارد رفتار کودک شود. مثلاً اگر کودک در حال تکان خوردن است، شما هم کنار او همان حرکت را انجام دهید. این کار ممکن است توجه مشترک، لبخند، ارتباط چشمی یا تعامل بیشتری ایجاد کند. یعنی به جای جنگیدن با رفتار کودک، از همان رفتار به عنوان پل ارتباطی استفاده می‌کنیم.

اصل مهم

برای کم کردن استیمینگ، باید چیزی به کودک ارائه دهیم که از خودِ استیم جذاب‌تر، ایمن‌تر و مفیدتر باشد. به زبان ساده، اگر بخواهیم رفتاری کمتر شود، فقط گفتنِ «نکن» کافی نیست. باید یک جایگزین بهتر برای آن پیدا کنیم.

جمع‌بندی

استیمینگ رفتاری تکراری است که بسیاری از افراد، به‌ویژه افراد دارای اتیسم، برای آرام شدن، تنظیم حواس، مدیریت احساسات یا کنار آمدن با محیط از آن استفاده می‌کنند. این رفتار همیشه مشکل‌ساز نیست و گاهی بخشی از راهِ سازگاری فرد با دنیاست. آنچه مهم است، این است که بفهمیم چرا این رفتار اتفاق می‌افتد و اگر لازم باشد، به جای سرکوب، از راه‌های ایمن، حمایتی و ارتباط‌محور برای مدیریت آن کمک بگیریم.