مروری کوتاه
تحلیل رفتار کاربردی (ABA) چیست؟
تحلیل رفتار کاربردی یا ABA یکی از رایجترین روشهای درمانی و آموزشی برای کودکان دارای اتیسم است. امروزه این روش فقط به یک شکل محدود نمیشود، بلکه شامل رویکردهای مختلفی است که هرکدام به شیوهای متفاوت به کودک کمک میکنند. در این مطلب میخوانید که این روشها چگونه کار میکنند و چه تفاوتهایی با هم دارند.
تحلیل رفتار کاربردی (ABA) یک روش درمانی است که اثرگذاری آن در کمک به کودکان دارای اتیسم برای یادگیری مهارتهای جدید و کاهش رفتارهای پرچالش (مثل آسیبرساندن به خود)، در صدها پژوهش علمی ثابت شده است.
هستهی اصلی تمام روشهای ABA بر این ایده استوار است که تشویق و پاداشدادن به رفتارهای خاص، کودک را ترغیب میکند تا آن رفتار را تکرار کند. در شکلهای قدیمیتر، مهارتها به بخشهای بسیار کوچک تقسیم میشدند و کودک برای انجام درستِ هر مرحله، جایزه میگرفت. در گذشته، ممکن بود برای انجام نادرست یک مرحله، تنبیهی در نظر گرفته شود؛ اما امروزه دیگر هیچگونه تنبیهی در هیچیک از روشهای ABA جایگاهی ندارد.
امروزه چند نوع روش ABA وجود دارد:
- آموزش در قالب آزمایشهای مجزا (DTT): این روش بر اساس قدیمیترین شکلهای ABA است و بسیار تکرارمحور است. در DTT، متخصص کودک را گامبهگام از میان مجموعهای از وظایفِ مشخص و تکراری عبور میدهد و کودک با هر پاسخ درست، یک پاداش کوچک (مثل برچسب یا خوراکی) دریافت میکند.
- درمان پاسخهای محوری (PRT): روشهای دیگرِ ABA ساختار منعطفتری دارند و بیشتر بر اساس بازی و فعالیتهای روزمرهی کودک پیش میروند. در PRT، متخصص زمانی که کودک رفتار مهمی (مثلاً برقراری تماس چشمی) نشان میدهد، او را تشویق میکند. در اینجا از علایق و توجهِ خودِ کودک برای هدایت مسیر یادگیری استفاده میشود. با گذشت زمان، این تشویقها به کودک کمک میکند تا مهارتها را بهتر به خاطر بسپارد و در موقعیتهای مختلف از آنها استفاده کند.
- مدل دنورِ شروع زودهنگام (ESDM): این مدل هم مثل PRT از بازی استفاده میکند، اما گاهی بخشهایی از ABA سنتی را هم در خود دارد. در ESDM معمولاً برای هر فعالیت بیش از یک هدف تعریف میشود؛ این موضوع شاید برای درمانگر کمی چالشبرانگیزتر باشد، اما میتواند به کودک کمک کند مهارتها را سریعتر یاد بگیرد.
محتوای اصلی
شنیدن خبر تشخیص اتیسم برای فرزندتان میتواند هر پدر و مادری را کلافه و «Overwhelmed» (تحتفشار شدید) کند. وقتی جستوجو میکنید، با انبوهی از درمانهای مختلف روبهرو میشوید؛ از رژیمهای غذایی سختگیرانه گرفته تا موسیقیدرمانی. طبیعی است که ندانید کدام روش واقعاً به کودک کمک میکند و کدام فقط اتلاف وقت و انرژی است. اما روشی که شواهد علمی بسیاری پشت سرش است و به طور گسترده پذیرفته شده، «تحلیل رفتار کاربردی» یا همان ABA است.
تحلیل رفتار کاربردی (ABA) ثابت کرده که به کودکان دارای اتیسم کمک میکند مهارتهای ضروری را بیاموزند و رفتارهای ناخواسته (مثل آسیبرساندن به خود) را کاهش دهند. این روش برای طیف گستردهای از کودکان، از خفیف تا شدید، موفق بوده و اثربخشی آن در صدها مطالعه علمی تأیید شده است.
تکامل تحلیل رفتار کاربردی (ABA)
شاید ABA در ابتدا گیجکننده به نظر برسد، چون شکلهای مختلفی دارد. دکتر «سوزان اپستاین»، عصبروانشناس بالینی، این مفهوم را خیلی ساده توضیح میدهد: «تمام روشهای ABA بر یک اصل ساده استوارند: رفتارهایی که تشویق میشوند، افزایش مییابند و رفتارهایی که تشویق نمیشوند، کاهش یافته و در نهایت از بین میروند.»
قدیمیترین شکل ABA که در دهه ۱۹۶۰ توسط دکتر «آیوار لوواس» ابداع شد، «آموزش در قالب آزمایشهای مجزا» (DTT) نام دارد. این روش بسیار ساختاریافته بود و مهارتها را به بخشهای کوچک و «مجزا» تقسیم میکرد. کودک برای هر مرحله پاداش میگرفت و گاهی در صورت انجام ندادن درست، تنبیه میشد (نکته مهم: امروزه تنبیه در هیچکدام از روشهای ABA پذیرفتهشده نیست).
رویکردهای جدیدتر در ABA
در دهههای اخیر، روشهای ABA بهروز شدهاند و رویکردهای جدیدی مثل «آموزش در موقعیت» (Incidental Teaching) به آن اضافه شده است؛ یعنی کمک به کودک برای یادگیری در حین بازی یا فعالیتهای روزمره.
دکتر «فرهنگ دوست»، که از اساتید برجسته دانشگاه است، میگوید: «ایده این است که از موقعیتهایی که کودک به هرحال درگیرش است استفاده کنیم، نه اینکه او را پشت میز بنشانیم و بخواهیم قطعات پازل را جابهجا کند. وقتی کودک در حال بازی است، احتمال اینکه یادگیری ادامه یابد، در ذهنش بماند و بخواهد دوباره آن را تکرار کند، بسیار بیشتر است.»
مثلاً اگر با کودک به سرویس بهداشتی بروید و او با فشار دادنِ دستگاه خشککن حوله، هیجانزده شود، میتوانید او را تشویق کنید که این کار را دوباره انجام دهد تا یاد بگیرد خودش حوله را بردارد. این آموزش کاملاً طبیعی و در لحظه است. امروزه متخصصان ABA طیفی از تکنیکها را انتخاب یا ترکیب میکنند. در اینجا سه استراتژی اصلی را بررسی میکنیم:
۱. آموزش در قالب آزمایشهای مجزا (DTT)
این همان روش سنتی و بسیار ساختاریافته است. همیشه بهصورت یکبهیک انجام میشود. کودک پشت میز مینشیند، وسایل جلوی او قرار میگیرد و وظیفهای به او محول میشود (مثل انتخاب مثلث یا گفتن یک صدا). اگر درست انجام دهد، پاداش (تشویق اولیه) میگیرد؛ مثل یک تکه خوراکی، برچسب یا اسباببازی محبوب.
دکتر فرهنگ دوست میگوید: «این روش بسیار تکراری است، اما دقیقاً توسط درمانگر تعریف شده؛ بنابراین میتوانید دادههای بسیار دقیق و علمی از روند پیشرفت کودک به دست آورید.»
۲. درمان پاسخهای محوری (PRT)
این روش که توسط روانشناسان دانشگاه کالیفرنیا ابداع شد، از چارچوبهای سختگیرانهی میز و صندلی فراتر میرود.
دکتر اپستاین توضیح میدهد: «PRT بیشتر توسط خودِ کودک هدایت میشود تا درمانگر. به جای تمرکز روی رفتارهای تکتک، PRT عملکردهای رشدی “کلیدی” یا “محوری” را هدف قرار میدهد.»
در این روش، بهجای پاداشهای غیرمرتبط (مثل خوراکی)، از تشویقهای طبیعی استفاده میشود. هدف، آموزش رفتارهایی است که میتوانند جرقهی یادگیریهای بعدی را بزنند؛ مثل برقراری تماس چشمی، تقلید یا تعامل اجتماعی. درمانگر صبر میکند تا کودک خودش فعالیت را انتخاب کند و سپس از علایق او برای آموزش استفاده میکند.
۳. مدل دنورِ شروع زودهنگام (ESDM)
این روش جدیدتر است و میتواند در جلسات انفرادی یا گروهی اجرا شود. ESDM هم مثل PRT بر پایه بازی است، اما در صورت نیاز، درمانگر میتواند بخشهایی از ABA سنتی را هم در آن بگنجاند.
ویژگی اصلی ESDM این است که در هر فعالیت، چندین هدف را دنبال میکند. مثلاً اگر کودک در حال پازل حل کردن است:
- یک هدف ممکن است شناختِ شکلِ مثلث باشد.
- هدف دیگر تقویت مهارت حرکتی برای قرار دادن قطعه در جای درست است.
- هدف سوم صبر و حوصله برای تمام کردن یک کار سهمرحلهای است.
- هدف چهارم میتواند درخواست کردن از درمانگر برای کمک باشد.
دکتر فرهنگ دوست میگوید: «داشتنِ اهداف متعدد در یک فعالیت برای درمانگر چالشبرانگیز است، اما اگر در آن مهارت پیدا کنید، میتوانید کارهای بسیار بیشتری انجام دهید. دیگر لازم نیست فقط روی یک مورد خاص (مثل همان مثلث پازل) تمرکز کنید؛ همزمان چندین مهارت کلیدی را پیش میبرید.»